तुम्ही कमी पाण्यात येणाऱ्या आणि हमखास नफा देणाऱ्या पिकाच्या शोधात आहात का? अनेकदा निसर्गाची अनिश्चितता, पावसाचा लहरीपणा आणि रासायनिक खतांचा वाढता खर्च यामुळे शेती परवडेनाशी होते. पण, जर मी तुम्हाला सांगितले की, एक असं पीक आहे जे दुष्काळातही तग धरतं आणि वर्षाला लाखोंचे उत्पन्न देऊ शकतं, तर तुमचा विश्वास बसेल का?

होय, आपण बोलत आहोत 'शेवगा शेती' (Shevaga Sheti) बद्दल!

आजच्या काळात शेवगा हे केवळ भाजीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर ते एक 'कॅश क्रॉप' (Cash Crop) बनले आहे. याला परदेशात 'सुपरफूड' म्हणून मागणी आहे. या लेखात आपण शेवगा लागवड, जाती, खत व्यवस्थापन आणि शेवगा बाजार भाव याविषयी सविस्तर माहिती घेणार आहोत. चला तर मग, आधुनिक शेतीचा हा मार्ग समजून घेऊया.

शेवगा शेतीच का करावी? (Why Choose Drumstick Farming?)

अनेक तरुण शेतकरी आज ऊस किंवा कपाशी सोडून शेवग्याकडे वळत आहेत. याची काही ठोस कारणे आहेत:

  • कमी पाणी: शेवग्याला इतर पिकांच्या तुलनेत खूप कमी पाणी लागते.
  • कमी खर्च: लागवडीचा आणि देखभालीचा खर्च अत्यल्प आहे.
  • वर्षभर उत्पन्न: एकदा बाग लावली की ७-८ वर्षे उत्पादन सुरू राहते.
  • औषधी गुणधर्म: शेवग्याच्या शेंगा आणि पाल्यामध्ये कॅल्शियम, लोह आणि विटामिन्स भरपूर असतात, त्यामुळे मार्केटमध्ये याला सतत मागणी असते.

जमीन आणि हवामान: यशाची पहिली पायरी

Shevaga Sheti Mahiti घेताना जमिनीची निवड हा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे.

  • जमीन: शेवग्यासाठी हलकी ते मध्यम स्वरूपाची जमीन चालते. काळी कसदार जमीन असेल तरीही चालते, पण सर्वात महत्त्वाची अट म्हणजे पाण्याचा निचरा होणारी जमीन असावी. ज्या जमिनीत पाणी साठून राहते, तिथे शेवग्याची मुळे सडतात आणि झाड मरते.
  • हवामान: हे उष्ण आणि कोरड्या हवामानातील पीक आहे. २५ ते ३५ अंश सेल्सिअस तापमान या पिकासाठी उत्तम असते. महाराष्ट्रातील वातावरण शेवग्यासाठी अतिशय पोषक आहे.

शेवग्याच्या सुधारित जाती (Best Varieties for High Yield)

बाजारात अनेक जाती उपलब्ध आहेत, पण व्यापारी दृष्टीने लागवड करताना खालील जातींचा विचार नक्की करावा:

  • ODC (ओडीसी): सध्या महाराष्ट्रात सर्वात लोकप्रिय असलेली ही जात आहे. या शेंगा चवीला रुचकर असतात आणि टिकाऊ असतात, त्यामुळे ODC Shevaga निर्यातीसाठी (Export) पहिली पसंती ठरते.
  • PKM-1 आणि PKM-2: तामिळनाडू कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेल्या या जाती आहेत. पीकेएम-१ चवीला चांगली आहे, तर पीकेएम-२ अधिक उत्पादन देते.
  • रोहित-१: ही जात महाराष्ट्रातील स्थानिक हवामानाला चांगली मानवते आणि शेंगांची लांबी मध्यम असते.
महत्वाची टीप: जातीची निवड करताना तुमच्या भागातील मार्केटमध्ये कोणत्या शेंगांना (हिरव्या की पांढऱ्या रंगाच्या) मागणी आहे, याचा अभ्यास नक्की करा.

लागवड पद्धत आणि योग्य अंतर (Planting Method)

शेवगा लागवड तंत्रज्ञान आता खूप बदलले आहे. पूर्वी लोक बांधावर झाडे लावायचे, पण आता व्यावसायिक शेतीसाठी 'हाय डेन्सिटी' (High Density) पद्धत वापरली जाते.

  • लागवडीचा हंगाम: जून-जुलै (पावसाळ्याच्या सुरुवातीला) किंवा फेब्रुवारी-मार्च मध्ये लागवड करता येते.
  • खड्डे आणि अंतर:
    • पारंपारिक पद्धत: १०x१० फूट अंतर.
    • अतिघन लागवड: ५x८ फूट किंवा ६x६ फूट.
  • खत भरणे: १x१x१ फुटाचा खड्डा घेऊन त्यात चांगले कुजलेले शेणखत, सिंगल सुपर फॉस्फेट आणि माती यांचे मिश्रण भरून घ्यावे. त्यानंतर बियाणे किंवा रोपे लावावीत.

पाणी आणि खत व्यवस्थापन (Water & Fertilizer)

शेवगा हे जरी दुष्काळी पीक असले, तरी व्यापारी उत्पादन घेण्यासाठी पाण्याचे नियोजन आवश्यक आहे.

  • ठिबक सिंचन (Drip Irrigation): पाण्याचा काटेकोर वापर करण्यासाठी ठिबक पद्धत वापरावी. उन्हाळ्यात झाडाला पाण्याचा ताण पडू देऊ नका, अन्यथा फुले गळतात.
  • खते: सुरुवातीच्या काळात नत्र (Nitrogen) युक्त खते द्यावीत जेणेकरून झाडाची शाकीय वाढ होईल. शेंगा लागण्याच्या काळात पालाश (Potash) आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा (Micronutrients) वापर केल्यास शेंगांची साईज आणि चकाकी वाढते. सेंद्रीय शेती करत असाल तर 'जिवामृत' हे अमृतसमान ठरते.

छाटणी (Pruning): शेवगा शेतीचे गुपित

अनेक शेतकरी इथेच चूक करतात. ते झाडाला सरळ वाढू देतात. पण लक्षात ठेवा, शेवगा शेतीत 'छाटणी' (Cutting) हाच यशाचा मंत्र आहे.

  • पहिली छाटणी: झाड ३-४ फुटांचे झाले की त्याचा शेंडा खुडावा. यामुळे झाडाला बाजूने फांद्या फुटतात.
  • फायदे: झाडाचा 'कॅनोपी' (Canopy) तयार होतो. झाड बुटके राहिल्यामुळे शेंगा तोडणे सोपे जाते आणि झाडाची ताकद शेंगा पोसण्यासाठी वापरली जाते, लाकूड वाढवण्यासाठी नाही. दरवर्षी फळधारणेनंतर एप्रिल-मे महिन्यात झाडांची छाटणी करणे गरजेचे आहे.

अधिक वाचा : जिवंत सातबारा अभियान २०२५: जमिनीच्या 'या' ६ नोंदी आता मोफत दुरुस्त करा! (संपूर्ण माहिती)

कीड आणि रोग नियंत्रण

शेवग्यावर प्रामुख्याने मावा, तुडतुडे आणि पाने खाणाऱ्या अळीचा प्रादुर्भाव होतो.

  • फुलोरा अवस्थेत अळीचा त्रास झाल्यास निमार्काची (Neem Oil) फवारणी करावी.
  • जास्त रासायनिक फवारण्या टाळाव्यात, कारण शेवग्याच्या फुलांचे परागीभवन मधमाश्यांमार्फत होते. कडक औषधांमुळे मधमाश्या येत नाहीत आणि शेंगांचे सेटिंग कमी होते.

शेवगा शेंगांचा सध्याचा बाजारभाव (Current Shevaga Market Price)

शेतकरी मित्रांनो, नफा ठरतो तो बाजारभावावर. Shevaga Bazar Bhav हा दररोज बदलत असतो. APMC च्या आकडेवारीनुसार आणि डिसेंबर-जानेवारी महिन्यातील ट्रेंडनुसार भाव खालीलप्रमाणे राहतात:

  • किरकोळ बाजार (Retail): ₹६० ते ₹८० प्रति किलो.
  • घाऊक बाजार (Wholesale): ₹३० ते ₹५० प्रति किलो.
  • Export Quality: जर तुमची शेंग सरळ, हिरवीगार आणि मध्यम जाडीची असेल, तर तुम्हाला ₹७० पेक्षा जास्त भाव मिळू शकतो.
स्मार्ट टीप: तुम्हाला जर आजचा अचूक भाव बघायचा असेल, तर तुम्ही MSAMB (Maharashtra State Agricultural Marketing Board) च्या वेबसाईटवर किंवा विविध ॲग्री-ॲप्सवर चेक करू शकता.

मार्केटिंग आणि विक्रीतून लाखोंचे उत्पन्न

लागवडीनंतर अवघ्या ६-७ महिन्यात उत्पादन सुरू होते. एका झाडापासून वर्षाला सरासरी ५० ते १०० किलो शेंगा मिळतात. एक एकरातून खर्च वजा जाता तुम्ही सहज २ ते ३ लाख रुपये कमवू शकता.

व्हॅल्यू ॲडिशन (Value Addition):

फक्त शेंगा विकू नका. जर भाव कमी असेल, तर तुम्ही शेवग्याच्या पानांची पावडर (Moringa Powder) बनवून विकू शकता. आजकाल हेल्थ मार्केटमध्ये मोरिंगा पावडरला सोन्यासारखा भाव आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: शेवग्याचे एकरी किती झाडे बसतात?
उत्तर: १०x१० फुटांवर लागवड केल्यास एकरी साधारण ४३५ झाडे बसतात, तर ५x८ फुटांवर (अतिघन) लागवड केल्यास १००० पेक्षा जास्त झाडे बसतात.

प्रश्न २: शेवग्यामध्ये आंतरपीक (Intercropping) घेता येते का?
उत्तर: होय, सुरुवातीच्या ४-५ महिन्यात तुम्ही झेंडू, मिरची, किंवा कोथिंबीर यांसारखी कमी उंचीची आंतरपिके घेऊन अतिरिक्त उत्पन्न मिळवू शकता.

प्रश्न ३: ओडीसी (ODC) जातीचे झाड किती वर्षे चालते?
उत्तर: योग्य निगा आणि दरवर्षी छाटणी केल्यास ओडीसी जातीचे झाड ७ ते १० वर्षे चांगले उत्पादन देते.

निष्कर्ष (Conclusion)

तर शेतकरी मित्रांनो, शेवगा शेती ही कमी भांडवलात आणि कमी पाण्यात जास्त नफा मिळवून देणारी शेती आहे. फक्त लागवड करून चालणार नाही, तर त्याला योग्य तंत्रज्ञान, वेळेवर छाटणी आणि मार्केटचा अभ्यास याची जोड दिली, तर तुम्ही नक्कीच यशस्वी व्हाल.

माझे मत (My Opinion):

"शेतकरी मित्रांनो, शेवटी एक कृषी अभ्यासक म्हणून मला तुम्हाला मनापासून एकच सांगायचे आहे – शेतीमध्ये 'रिस्क' (Risk) नेहमीच असते, पण शेवगा हे अशा मोजक्या पिकांपैकी एक आहे जिथे रिस्क सर्वात कमी आणि 'परतावा' (Return) मिळण्याची शक्यता जास्त आहे.

माझ्या निरीक्षनुसार, अनेक शेतकरी शेवगा लावतात पण 'छाटणी' (Pruning) करण्यास घाबरतात. इथेच त्यांची चूक होते. शेवगा हे झाड नसून ती एक भाजी आहे, असे समजून त्याची निगा राखा. झाडाला जेवढे बुटके ठेवाल, तेवढे जास्त उत्पादन मिळेल.

तसेच, फक्त स्थानिक मार्केटवर अवलंबून राहू नका. आजकाल सोशल मीडियाचा (Facebook, WhatsApp) वापर करून तुम्ही थेट ग्राहकांना किंवा मोठ्या सोसायट्यांमध्ये शेंगा विकू शकता. जर तुम्ही 'स्मार्ट मार्केटिंग' आणि 'योग्य व्यवस्थापन' यांची सांगड घातली, तर शेवगा शेती तुम्हाला कधीच निराश करणार नाही. त्यामुळे, कमी पाण्यात शेती करायची असेल, तर शेवग्याचा विचार नक्की करा!"


तुम्ही तुमच्या शेतात शेवगा लागवड करण्याचा विचार करत आहात का? किंवा तुमच्या मनात काही शंका आहेत? खाली कमेंट (Comment) करून नक्की सांगा. आम्ही तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करू.

हा लेख तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत शेअर करायला विसरू नका!

(हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. मोठी लागवड करण्यापूर्वी कृषी तज्ञांचा किंवा आपल्या जवळच्या कृषी विज्ञान केंद्राचा सल्ला नक्की घ्या.)

अधिक वाचा : PM Kusum Yojana 2026: नवीन कोटा, अर्ज आणि लाभार्थी यादी - संपूर्ण माहिती