vvसध्या थंडीचे दिवस आहेत, पण पाहता पाहता उन्हाळा सुरू होईल. आणि एकदा का मार्च महिना उजाडला की, प्रत्येक दूध उत्पादक शेतकऱ्याला, मग तो पश्चिम महाराष्ट्रातील असो किंवा विदर्भातील, एकच प्रश्न सतावू लागतो – "आता जनावरांना हिरवा चारा कुठून आणायचा?"

murghas

उन्हाळ्याच्या काळात हिरव्या चाऱ्याची टंचाई ही आपल्या पाचवीला पूजलेली असते. याचा थेट परिणाम काय होतो? तर जनावरांचे दूध कमी होते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे दुधाचे फॅट (Fat) वेगाने खाली येते. फॅट कमी झाले की डेअरीचे बिल कमी येते आणि आपल्या कष्टाचे पैसे वाया जातात.

पण मित्रहो, या समस्येवर हात जोडून बसण्यापेक्षा आताच एक 'शाश्वत उपाय' करण्याचे दिवस आहेत. तो उपाय म्हणजे – मुरघास (Silage)!

जर तुम्हाला तुमचे दुधाचे उत्पन्न टिकवून ठेवायचे असेल आणि उन्हाळ्यातही गाई-म्हशींना हिरवा रसरशीत चारा खाऊ घालायचा असेल, तर हा लेख तुमच्यासाठीच आहे. आज आपण घरच्या घरी, अगदी कमी खर्चात आणि सोप्या पद्धतीने उत्तम दर्जाचा मुरघास कसा बनवायचा, याची संपूर्ण शास्त्रीय माहिती (A to Z Guide) पाहणार आहोत. चला तर मग, सुरुवात करूया!


मुरघास म्हणजे नेमके काय? (What is Silage in Simple Marathi)

अनेक नवीन तरुण शेतकरी दुग्धव्यवसायात उतरत आहेत, त्यांना कदाचित प्रश्न पडेल की हा मुरघास प्रकार नक्की काय आहे?

अगदी सोप्या भाषेत सांगायचे तर – "मुरघास म्हणजे जनावरांसाठी बनवलेले हिरव्या चाऱ्याचे लोणचे!"

जसे आपण उन्हाळ्यात कैरीचे लोणचे करून वर्षभर खातो, अगदी तसेच हिरवा चारा हवाबंद अवस्थेत साठवून ठेवण्याची ही एक प्रक्रिया आहे. जेव्हा आपण हिरवा चारा (विशेषतः मका) कापून तो हवाबंद जागी साठवतो, तेव्हा त्यात नैसर्गिकरित्या आंबण्याची प्रक्रिया (Fermentation) होते. यामुळे चाऱ्यातील पौष्टिक घटक, जीवनसत्त्वे आणि सकसपणा वर्षानुवर्षे आहे तसाच टिकून राहतो.

वाळलेल्या वैरणपेक्षा मुरघास हजार पटीने पौष्टिक असतो, कारण यात पाण्याचे प्रमाण टिकून राहते आणि जनावरांना पचायला तो अत्यंत हलका होतो.

अधिक वाचा : MahaDBT Update: ३३ लाख शेतकऱ्यांसाठी मोठी बातमी! कागदपत्रे जमा करा, नाहीतर अर्ज रद्द? (फक्त ७ दिवस बाकी)

मुरघास का खाऊ घालावा? त्याचे जबरदस्त फायदे (Benefits)

शेतकरी दादांनो, मुरघास बनवणे हे केवळ 'फॅशन' नाही, तर ती काळाची गरज आहे. त्याचे फायदे वाचले तर तुम्ही आजच कामाला लागाल:

  • दुधात आणि फॅटमध्ये हमखास वाढ: संशोधनात असे दिसून आले आहे की, मुरघास खाऊ घातल्याने जनावरांची पचनशक्ती सुधारते. यामुळे दुधात १०% ते १५% वाढ होते आणि दुधाचे फॅट वाढवण्यास खूप मदत होते.
  • वर्षभर हिरवा चारा: उन्हाळा असो किंवा दुष्काळ, तुमच्या दावणीला कायम हिरवा चारा उपलब्ध असतो.
  • पाण्याची आणि विजेची बचत: एकदा पीक कापून मुरघास बनवला की, त्या रानाला पुन्हा पाणी द्यायची गरज उरत नाही. उन्हाळ्यातील पाण्याची मोठी बचत होते.
  • मजुरांचा त्रास कमी: रोज शेतात जा, चारा कापा, भारे बांधून आणा आणि कुट्टी करा – या रोजच्या कटकटीतून तुमची सुटका होते. आठवड्यातून एकदा नियोजन केले की काम सोपे!
  • जागेची बचत: वाळलेली वैरण साठवायला जेवढी जागा लागते, त्यापेक्षा कितीतरी कमी जागेत जास्त मुरघास साठवता येतो.

मुरघासासाठी योग्य पिके कोणती? (Best Crops for Silage)

मुरघास बनवण्यासाठी पिकांची निवड खूप महत्त्वाची असते. सर्वच पिकांचा मुरघास चांगला होत नाही.

१. एकदल पिके (Monocot) – सर्वात उत्तम:
ज्या पिकांच्या खोडात साखरेचे (Carbohydrates) प्रमाण जास्त असते, त्यांचा मुरघास एक नंबर होतो.

  • मका (Maize): हा मुरघासाचा 'राजा' आहे. मक्याचा मुरघास सर्वात सकस आणि जनावरांच्या आवडीचा असतो.
  • ज्वारी आणि बाजरी: हे सुद्धा चांगले पर्याय आहेत.
  • संकरित नेपियर (गजराज) व ऊसाचे वाढे: यांचाही वापर करता येतो, पण मक्याच्या तुलनेत गुणवत्ता थोडी कमी असते.

टीप: द्विदल पिके (उदा. लसूणघास, चवळी, मेथी) यांचा स्वतंत्र मुरघास बनवू नये, कारण त्यात प्रोटीन जास्त आणि साखर कमी असते, त्यामुळे बुरशी लागण्याची भीती असते. ही पिके एकदल पिकात (उदा. मका) मिसळून वापरावीत.


मुरघास बनवण्याची शास्त्रीय पद्धत (Step-by-Step Process)

आता वळूया आपल्या मुख्य विषयाकडे. मुरघास बनवण्याची पद्धत खालीलप्रमाणे आहे. यात कोणतीही चूक करू नका.

स्टेप १: पिकाची योग्य वेळी कापणी (Harvesting Time)
ही सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे.

  • जेव्हा मका पिकाला कणसे लागतात आणि त्या कणसातील दाणे 'दुधाळ अवस्थेत' (Dough Stage) असतात, तेव्हाच कापणी करावी.
  • सोपी परीक्षा: कणसातील दाणा नखाने दाबला की त्यातून पांढरा चीक बाहेर आला पाहिजे, पण तो जास्त पातळ नसावा.
  • यावेळी पिकात ओलाव्याचे प्रमाण ६५% ते ७०% असते, जे मुरघासासाठी एकदम परफेक्ट आहे. जर पीक जास्त वाळले असेल, तर मुरघास चांगला होत नाही.

स्टेप २: कुट्टी करणे (Chopping)

  • कापलेल्या चाऱ्याची लगेच चॉपकटरने कुट्टी करावी.
  • कुट्टीचा आकार १ ते २ इंच असावा. खूप बारीक भुकटी झाली तर जनावरे रवंथ करत नाहीत, आणि खूप मोठी असली तर दाबताना हवा राहते.

स्टेप ३: जिवाणू संवर्धन (Culture/Additives वापरणे)
चाऱ्यात नैसर्गिक गोडवा वाढवण्यासाठी आणि आंबवण्याची प्रक्रिया वेगाने होण्यासाठी काही गोष्टी ॲड कराव्या लागतात.

  • घरगुती उपाय: जर तुमच्याकडे 'कल्चर' नसेल, तर १ टन कुट्टीसाठी १ किलो मीठ आणि १ ते २ किलो गूळ (पाण्यात विरघळून) वापरा. हे मिश्रण कुट्टीवर फवारल्याने मुरघास चविष्ट होतो.
  • सायलेज कल्चर (Silage Culture): बाजारात आता तयार 'कल्चर' मिळते. हे वापरल्यास बुरशी लागत नाही आणि क्वालिटी उत्तम राहते.

स्टेप ४: खड्डा किंवा बॅग भरणे (Filling & Pressing)
शेतकरी दोन प्रकारे मुरघास साठवू शकतात:

  1. खड्डा पद्धत (Silo Pit): जमिनीत किंवा जमिनीच्या वर सिमेंटचा पक्का बांधलेला खड्डा.
  2. बॅग पद्धत (Silage Bags): ज्यांच्याकडे कमी जनावरे आहेत, त्यांच्यासाठी ३०० ते ५०० किलोच्या प्लास्टिक बॅग्ज उत्तम आहेत.

महत्त्वाचा नियम (Golden Rule): कुट्टी भरताना त्यातील हवा पूर्णपणे बाहेर काढणे अत्यंत गरजेचे आहे.

  • खड्ड्यात कुट्टीचा थर टाकला की ट्रॅक्टरने किंवा मजुरांकरवी तो थर तुडवावा.
  • जेवढी हवा बाहेर जाईल, तेवढा मुरघास चांगला होईल. हवा राहिली तर तिथे काळी बुरशी लागते आणि चारा सडतो.

स्टेप ५: हवाबंद करणे (Sealing)

  • खड्डा काठोकाठ भरल्यावर आणि दाबून झाल्यावर, त्यावर जाड प्लास्टिकचा कागद टाकावा.
  • कडांनी हवा आत जाणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
  • प्लास्टिकवर माती, जुने टायर्स किंवा वाळूच्या पिशव्या ठेवाव्यात जेणेकरून हवा अजिबात आत शिरणार नाही.

मुरघास तयार होण्यास किती दिवस लागतात?

एकदा का तुम्ही खड्डा पॅक केला, की साधारणतः ४५ ते ६० दिवस वाट पाहावी लागते. या काळात आतमध्ये 'लॅक्टिक ॲसिड' तयार होते, जे चाऱ्याला टिकवून ठेवते.
तयार झालेला मुरघास खड्ड्यातून काढल्यावर त्याला एक विशिष्ट आंबट-गोड (व्हिनेगर सारखा) छान वास येतो आणि त्याचा रंग हिरवट-पिवळा किंवा सोनेरी होतो. जर कुजका वास आला, तर समजायचे काहीतरी चूक झाली आहे!


खर्च आणि नफा (Cost Benefit Analysis)

तुम्ही म्हणाल, "दादा, हे सगळं ठीक आहे, पण परवडतं का?" तर खालील तक्ता पहा:

तपशील हिरवा चारा (रोजचा खर्च) मुरघास (एकदाच खर्च)
मजुरी खर्च रोज कापणी व वाहतूक खर्च लागतो. कापणीचा खर्च एकदाच येतो.
दूध उत्पादन चढ-उतार होत राहतात. दुधात सातत्य आणि वाढ होते.
चाऱ्याची नासाडी जनावरे जाड धाटे टाकू शकतात (१०-१५% वाया). मुरघास मऊ असल्याने १००% खाल्ला जातो.
नफा कमी जास्त (दुधाच्या फॅटमुळे)

मुरघासामुळे तुमचा रोजचा चारा व्यवस्थापनाचा वेळ वाचतो, तो वेळ तुम्ही डेअरीच्या इतर सुधारणांसाठी देऊ शकता.


जनावरांना खाऊ घालताना घ्यायची काळजी (Common Mistakes)

अनेक शेतकरी उत्साहाने मुरघास बनवतात, पण खाऊ घालताना चुका करतात.

  • सुरुवात हळूहळू करा: जनावरांना नवीन चवीची सवय नसते. त्यामुळे पहिल्या दिवशी फक्त १-२ किलो मुरघास इतर चाऱ्यात मिसळून द्या. हळूहळू प्रमाण वाढवा.
  • हवा जाऊ देऊ नका: खड्डा उघडताना फक्त एका कोपऱ्यातून उघडा. आजचा चारा काढला की लगेच तो भाग पुन्हा झाकून ठेवा. संपूर्ण खड्डा उघडा ठेवल्यास हवा लागून बाकीचा चारा खराब होऊ शकतो.
  • बुरशी चेक करा: जर चाऱ्याचा रंग काळा पडला असेल किंवा त्याला कुजका वास येत असेल, तर तो भाग जनावरांना देऊ नका. यामुळे विषबाधा होऊ शकते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: एका गाईला दिवसाला किती मुरघास द्यावा?
उत्तर: साधारणतः मोठ्या गाईला किंवा म्हशीला तिच्या वजनाच्या ३-४% चारा लागतो. सरासरी २० ते २५ किलो मुरघास एका दिवसाला पुरेसा होतो. सोबत थोडा सुका चारा देणे उत्तम.

प्रश्न २: खराब झालेला मुरघास कसा ओळखावा?
उत्तर: जर मुरघासाला दुर्गंधी येत असेल, हात लावल्यावर तो बुळबुळीत (Sticky) लागत असेल किंवा त्याचा रंग गडद काळा झाला असेल, तर तो खराब झाला आहे असे समजावे.

प्रश्न ३: मुरघास किती वर्ष टिकतो?
उत्तर: जर खड्डा हवाबंद असेल आणि पाणी आत गेले नसेल, तर मुरघास १ ते २ वर्ष आरामात टिकतो. तो खराब होत नाही.


निष्कर्ष (Conclusion)

शेतकरी मित्रांनो, उन्हाळी चारा नियोजन करण्यासाठी आता जानेवारी महिना हीच योग्य वेळ आहे. जर तुमच्या शेतात मका उभा असेल, तर उशीर करू नका. 'मुरघास' हे तंत्रज्ञान आता मोठ्या डेअरी फार्मपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर छोट्यातला छोटा शेतकरीही याचा वापर करून दुग्धव्यवसायात क्रांती करू शकतो.

तुम्ही यावर्षी मुरघास बनवणार आहात का? किंवा मुरघास बनवताना तुम्हाला काही अडचणी येत आहेत का? खाली कमेंट (Comment) करून नक्की सांगा. आम्ही तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाला उत्तर देऊ.


माझे मत (My Opinion):

दूध उत्पादक मित्रांनो, कटू पण सत्य हेच आहे की - "ज्याच्याकडे मुरघास, त्याचीच डेअरी 'क्लास'!"

उन्हाळ्यात ३०००-४००० रुपये टन दराने ऊस किंवा वाळलेली वैरण विकत घेऊन जनावरांना घालणे परवडणारे नाही. त्यापेक्षा आता जानेवारी-फेब्रुवारीमध्ये मका स्वस्त असताना मुरघास बनवणे ही सर्वात शहाणपणाची गुंतवणूक आहे.

माझा सल्ला आहे की, अगदी कमीत कमी ५०० किलोची बॅग तरी प्रयोग म्हणून भरून पहा. जेव्हा एप्रिल-मे महिन्यात तुमच्या शेजारच्याच्या गाईंचे दूध आटलेले असेल आणि तुमच्या गाईंचे फॅट आणि दूध टिकून असेल, तेव्हा तुम्हाला या मुरघासाची खरी किंमत कळेल. उशीर करू नका, आजच तयारीला लागा!


हा लेख तुमच्या दूध उत्पादक ग्रुपवर आणि मित्रांना व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा. जय जवान, जय किसान!

(टीप: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. जनावरांच्या आहाराबाबत काही शंका असल्यास आपल्या जवळच्या पशुवैद्यकीय डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या.)