तुम्ही द्राक्ष उत्पादक (Grape Farmer) आहात का? जर हो, तर ही बातमी तुमच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. सध्या महाराष्ट्रातील द्राक्ष पट्ट्यातून, विशेषतः सांगली जिल्ह्यातून एक चिंताजनक बातमी समोर येत आहे. यंदाच्या हंगामात द्राक्ष निर्यात नोंदणी 2026 साठी शेतकऱ्यांचा प्रतिसाद अपेक्षेपेक्षा कमी मिळाला आहे.

Grapes Farm

हवामानाचा लहरीपणा आणि उत्पादनातील अनिश्चितता यामुळे शेतकरी राजा संभ्रमात पडला आहे का? की यामागे आणखी काही कारणं आहेत? आजच्या या सविस्तर लेखात आपण केवळ समस्याच नाही, तर अपेडा नोंदणी प्रक्रिया आणि द्राक्ष बागायतदारांनी आता नेमकं काय करायला हवं, यावर चर्चा करणार आहोत.

हा लेख शेवटपर्यंत नक्की वाचा, कारण यामध्ये आपण निर्यात वाढवण्यासाठीचे काही खास उपाय आणि तज्ञांचे सल्ले पाहणार आहोत. चला तर मग, विषयाला सुरुवात करूया!


द्राक्ष निर्यात नोंदणी का कमी झाली? (सद्यस्थिती आणि कारणे)

सांगली हा महाराष्ट्रातील द्राक्ष उत्पादनाचा एक महत्त्वाचा जिल्हा आहे. पण कृषी विभागाकडून मिळालेल्या माहितीनुसार, यावर्षी सांगली जिल्ह्यातून द्राक्ष निर्यातीसाठी होणाऱ्या नोंदणीचे प्रमाण धक्कादायक रित्या कमी झाले आहे.

आकडेवारी काय सांगते?
गेल्या हंगामाच्या तुलनेत यंदा केवळ 6,589 शेतकऱ्यांनी निर्यातीसाठी नोंदणी केली आहे. ही संख्या मागील वर्षाच्या तुलनेत खूपच कमी आहे.

नोंदणी कमी होण्याची प्रमुख कारणे:

  • उत्पादनात मोठी घट: यंदाच्या हंगामात महाराष्ट्र द्राक्ष शेतीवर निसर्गाची वक्रदृष्टी राहिली आहे. प्रतिकूल हवामान आणि अवकाळी पावसामुळे द्राक्षांचे उत्पादन घटले आहे. बागेत मालच कमी असेल, तर निर्यात काय करायची? असा प्रश्न शेतकऱ्यांना पडला आहे.
  • पिकाची टंचाई (Shortage): अनेक भागांत द्राक्षांची टंचाई जाणवत आहे. नैसर्गिक आपत्तीमुळे बागांचे नुकसान झाल्याने, एक्सपोर्ट क्वालिटीचा माल तयार होण्यावर मर्यादा आल्या आहेत.
  • निर्यात उशिरा सुरू होण्याची भीती: द्राक्ष संघाच्या प्राथमिक अंदाजानुसार, उत्पादन कमी असल्याने निर्यात हंगाम उशिरा सुरू होण्याची शक्यता आहे. याचा थेट परिणाम शेतकऱ्यांच्या मानसिकतेवर झाला असून, त्यांनी नोंदणीकडे पाठ फिरवली आहे.

महाराष्ट्रातील द्राक्ष उद्योगाचे महत्त्व आणि सध्याची आव्हाने

आपल्याला माहितच आहे की, महाराष्ट्र हे देशातील द्राक्ष उत्पादनाचे 'हब' (Hub) आहे. नाशिक, पुणे, सोलापूर आणि सांगली हे जिल्हे द्राक्ष निर्यातीत नेहमीच अग्रेसर असतात. जगभरातील बाजारपेठेत भारतीय द्राक्षांना मोठी मागणी असते.

मात्र, मागील काही वर्षांपासून हे चित्र बदलताना दिसत आहे.

  • मागील हंगामातही अवकाळी पावसामुळे निर्यातीत घट झाली होती.
  • यंदा पुन्हा हवामान बदलाचा फटका बसल्याने, द्राक्ष बागायतदार मार्गदर्शन आणि आधाराच्या शोधात आहेत.

कृषी तज्ञांच्या मते, जरी उत्पादन कमी असले तरी, आंतरराष्ट्रीय बाजारात टिकून राहण्यासाठी सातत्य (Consistency) खूप महत्त्वाचे असते. जर आपण निर्यात थांबवली, तर जागतिक बाजारातील आपले स्थान इतर देश घेऊ शकतात.


शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा संदेश: नोंदणी का करावी?

शेतकरी मित्रांनो, सध्या परिस्थिती कठीण आहे हे मान्य, पण अपेडा (APEDA) आणि कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना एक महत्त्वाचे आवाहन केले आहे. त्यांनी स्पष्ट केले आहे की, जरी उत्पादन कमी वाटत असले तरी शेतकऱ्यांनी 'अपेडा पोर्टल'वर आपली नोंदणी वेळेत पूर्ण करावी.

का करावी नोंदणी?

  1. भविष्यातील संधी: शेवटच्या टप्प्यात हवामान सुधारल्यास आणि माल चांगला निघाल्यास, नोंदणी नसल्यास तुम्हाला निर्यात करता येणार नाही.
  2. शासकीय योजना: निर्यातक्षम शेतकऱ्यांसाठी असलेल्या विविध शासकीय योजनांचा लाभ घेण्यासाठी नोंदणी असणे बंधनकारक आहे.
  3. बाजारभाव: स्थानिक बाजारापेक्षा निर्यातीला नेहमीच चांगला दर मिळण्याची शक्यता असते.
महत्वाची टिप: नोंदणी ही केवळ निर्यातीसाठी नाही, तर तुमची बाग 'ग्लोबल गॅप' (Global GAP) मानकांनुसार तयार आहे, याचे ते प्रमाणपत्र आहे.

अपेडा नोंदणी प्रक्रिया आणि कागदपत्रे (Step-by-Step Guide)

अनेक शेतकऱ्यांना वाटते की नोंदणी प्रक्रिया खूप किचकट आहे, पण तसे नाही. तुम्ही तुमच्या जवळच्या कृषी अधिकारी कार्यालयात किंवा महा-ई-सेवा केंद्रावर जाऊन ही प्रक्रिया करू शकता. अपेडा नोंदणी प्रक्रिया सुरळीत पार पाडण्यासाठी खालील कागदपत्रे तयार ठेवा:

  • 7/12 उतारा: अद्ययावत (Latest) सात-बारा उतारा.
  • 8-अ उतारा: तुमच्या एकूण जमिनीचा तपशील.
  • आधार कार्ड: ओळखपत्रासाठी.
  • बँक पासबुक: अनुदानासाठी किंवा आर्थिक व्यवहारांसाठी बँक खात्याचा तपशील.
  • बागेचा नकाशा: काही ठिकाणी बागेचे लोकेशन किंवा क्षेत्राचा नकाशा लागू शकतो.
  • नोंदणी शुल्क: शासनाने ठरवून दिलेले नाममात्र शुल्क.

ही कागदपत्रे घेऊन कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनाखाली 'Grapenet' (ग्रेपनेट) प्रणालीवर नोंदणी करावी लागते. लक्षात ठेवा, उशीर केल्यास दंड भरावा लागू शकतो किंवा नोंदणी नाकारली जाऊ शकते.


भविष्यातील उपाय: शाश्वत शेतीकडे वाटचाल

केवळ निसर्गाला दोष देऊन चालणार नाही. सांगली द्राक्ष उत्पादन आणि एकूणच महाराष्ट्रातील द्राक्ष शेती वाचवण्यासाठी आपल्याला आता बदल स्वीकारावा लागेल. कृषी तज्ञांनी खालील उपाय सुचवले आहेत:

  • हवामान अनुकूल वाण (Climate Resilient Varieties): बदलत्या हवामानाला तोंड देऊ शकतील अशा नवीन द्राक्ष वाणांची लागवड करणे काळाची गरज आहे.
  • तंत्रज्ञानाचा वापर: वेदर स्टेशन (Weather Station), सेन्सर्स आणि आधुनिक सिंचन पद्धतींचा वापर करून पाण्याचे आणि खतांचे नियोजन करावे.
  • दुय्यम पिके: केवळ द्राक्षांवर अवलंबून न राहता, आंतरपीक पद्धतीचा वापर करून आर्थिक नुकसान भरून काढण्याचे नियोजन करावे.
  • जागरूकता: निर्यात नोंदणी आणि ग्लोबल गॅप मानकांबाबत इतर शेतकऱ्यांनाही जागरूक करा.

द्राक्ष उत्पादक शेतकऱ्यांच्या नेहमीच्या चुका (Common Mistakes)

शेतकरी मित्रांनो, अनेकदा छोट्या चुकांमुळे मोठे नुकसान होते. निर्यात करताना या चुका टाळा:

  • शेवटच्या तारखेची वाट पाहणे: अनेक शेतकरी शेवटच्या दिवसापर्यंत नोंदणी करत नाहीत, आणि मग सर्व्हर डाऊन किंवा गर्दीमुळे नोंदणी राहून जाते.
  • कीटकनाशकांचा अतिवापर: निर्यातीसाठी 'रेसिड्यू फ्री' (Residue Free) द्राक्षे लागतात. बंदी असलेल्या औषधांचा वापर केल्यास तुमचा माल रिजेक्ट होऊ शकतो.
  • कागदपत्रांमधील तफावत: 7/12 वरील नाव आणि आधार कार्ड वरील नाव यात बदल असल्यास अडचण येते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न 1: द्राक्ष निर्यातीसाठी नोंदणी करण्याची शेवटची तारीख काय आहे?
उत्तर: दरवर्षी ही तारीख कृषी विभागाकडून जाहीर केली जाते. शक्यतो हंगाम सुरू होण्यापूर्वीच नोंदणी पूर्ण करण्याचे आवाहन केले जाते. आपण स्थानिक कृषी सहाय्यकांशी संपर्क साधावा.

प्रश्न 2: माझे उत्पादन खूप कमी आहे, तरी मी नोंदणी करावी का?
उत्तर: होय, नक्कीच! नोंदणी केल्याने तुमचे नुकसान होत नाही. उलट, जर तुम्हाला नंतर चांगला भाव देणारा एक्सपोर्टर मिळाला, तर नोंदणी नसल्यास तुम्ही ती संधी गमावू शकता.

प्रश्न 3: अपेडा (APEDA) नोंदणी ऑनलाईन करता येते का?
उत्तर: होय, 'ग्रेपनेट' (Grapenet) या ऑनलाईन प्रणालीद्वारे नोंदणी केली जाते. पण त्यासाठी कृषी विभागाची पडताळणी आवश्यक असते, त्यामुळे कृषी कार्यालयाशी संपर्क करणे उत्तम.


निष्कर्ष (Conclusion)

शेतकरी मित्रांनो, द्राक्ष निर्यात नोंदणी 2026 मधील घट ही चिंतेची बाब नक्कीच आहे, पण ती अगतिक होण्याची वेळ नाही. निसर्गाचे चक्र बदलत राहणार आहे, पण आपली जिद्द कायम राहिली पाहिजे. शासनाचे आवाहन ओळखून जास्तीत जास्त शेतकऱ्यांनी नोंदणी पूर्ण करावी, जेणेकरून महाराष्ट्राचे नाव जागतिक बाजारपेठेत कायम राहील.

तुमच्या भागात द्राक्ष बागेची सध्याची परिस्थिती काय आहे? निर्यात नोंदणीबद्दल तुम्हाला काही अडचणी येत आहेत का? खाली कमेंट (Comment) करून नक्की सांगा. आम्ही तुमच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करू.


माझे मत (My Opinion): 

शेतकरी मित्रांनो, सध्याचे वातावरण आणि कमी उत्पादन पाहून तुम्ही निराश झाला असाल, हे मी समजू शकतो. पण एक कृषी अभ्यासक म्हणून माझं तुम्हाला सांगणं आहे की, "नोंदणी करण्याची संधी सोडू नका."

यामागे दोन मुख्य कारणे आहेत:

  1. टंचाई तिथे तेजी: जेव्हा उत्पादन कमी असते, तेव्हा बाजारभाव वाढण्याची ९०% शक्यता असते. जर ऐनवेळी दर वाढले आणि तुमच्याकडे नोंदणी नसेल, तर तुम्हाला पश्चात्ताप करावा लागेल.

  2. सुरक्षितता: अवकाळी पाऊस किंवा गारपीट झाली तरी, नोंदणीकृत बागायतदारांना शासकीय मदतीसाठी प्राधान्य मिळते.

त्यामुळे, ३१ तारखेची वाट न पाहता, ५००-१००० रुपयांचा विचार न करता आजच नोंदणी पूर्ण करा. हे तुमच्या फायद्याचेच ठरेल.


हा लेख तुमच्या इतर द्राक्ष उत्पादक मित्रांना व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!

(टीप: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. अधिकृत माहितीसाठी कृपया कृषी विभागाच्या संकेतस्थळाला भेट द्या.)