नमस्कार शेतकरी बंधूंनो,

सध्या रब्बी हंगाम अंतिम टप्प्यात आहे आणि आता प्रश्न पडतो की, उन्हाळ्यात आपल्या रिकाम्या शेतात असे कोणते पीक घ्यावे जे कमी दिवसांत, कमी पाण्यात भरघोस नफा देईल? याचे उत्तर एकच आहे - उन्हाळी भुईमुग लागवड (Summer Groundnut Farming).

Summer Groundnut

तुम्हाला माहित आहे का? खरीप हंगामापेक्षा उन्हाळी हंगामात भुईमुगाचे उत्पादन जवळपास दीडपट जास्त मिळते. याचे मुख्य कारण म्हणजे उन्हाळ्यात मिळणारा भरपूर सूर्यप्रकाश आणि रोगांचा कमी प्रादुर्भाव. पण, अनेक शेतकरी मित्र जुन्या पद्धतीने लागवड करतात आणि अपेक्षित उत्पादन मिळत नाही.

म्हणूनच, आजच्या या लेखात आपण 'उन्हाळी भुईमुगाची सुधारित लागवड' कशी करावी, योग्य वाणांची निवड, खत व्यवस्थापन आणि पाणी नियोजन कसे असावे, याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत. जर तुम्हाला एकरी २५ ते ३० क्विंटल उत्पादन घ्यायचे असेल, तर हा लेख शेवटपर्यंत नक्की वाचा.


उन्हाळी भुईमुगाची लागवड का करावी? (Why Summer Groundnut?)

शेतकरी मित्रांनो, उन्हाळी हंगामात भुईमुग घेण्यामागे काही शास्त्रीय आणि आर्थिक कारणे आहेत. फक्त परंपरा म्हणून लागवड न करता, त्यामागचे फायदे समजून घेणे गरजेचे आहे.

  • भरपूर सूर्यप्रकाश: भुईमुगाला वाढीसाठी जास्त सूर्यप्रकाशाची गरज असते. उन्हाळ्यात दिवस मोठा असतो आणि सूर्यप्रकाश प्रखर असतो, ज्यामुळे प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रिया (Photosynthesis) वेगाने होते आणि शेंगा भरण्यास मदत होते.
  • कमी रोगराई: खरिपाच्या तुलनेत उन्हाळ्यात हवेत आर्द्रता कमी असते. यामुळे बुरशीजन्य रोगांचा आणि किडींचा प्रादुर्भाव आपोआप कमी होतो. परिणामी, औषध फवारणीचा खर्च वाचतो.
  • हमीभाव आणि मागणी: उन्हाळी भुईमुगाची गुणवत्ता (Quality) उत्कृष्ट असते. शेंगा टपोऱ्या असतात आणि दाण्यांमध्ये तेलाचे प्रमाण जास्त असते, त्यामुळे व्यापाऱ्यांकडून चांगला भाव मिळतो.

सुधारित लागवडीचे महत्त्व आणि पूर्वमशागत

आपल्याला जर उन्हाळी भुईमुग उत्पादन वाढवायचे असेल, तर पारंपारिक पद्धती बाजूला ठेवून आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करावा लागेल.

जमिनीची निवड व मशागत

भुईमुगासाठी मध्यम ते भारी, पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन निवडावी. चोपण किंवा क्षारपड जमिनीत हे पीक घेऊ नये, कारण अशा जमिनीत आऱ्या जमिनीत जात नाहीत आणि शेंगा पोसत नाहीत.

  • पीक काढल्यानंतर जमिनीची खोल नांगरट करावी.
  • त्यानंतर कुळवाच्या २-३ पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी.
  • शेवटच्या कुळवणीच्या वेळी हेक्टरी ५-६ टन चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.

अधिक वाचा :  बंदिस्त शेळीपालन: १० शेळ्यांपासून सुरू करा आणि मिळवा लाखोंचा नफा! शेळीपालन व्यवसाय संपूर्ण माहिती

भुईमुगाची सुधारित वाण: यशाची गुरुकिल्ली (Variety Selection)

बऱ्याचदा शेतकरी घरचेच बियाणे वापरतात, ज्याची उगवण क्षमता कमी झालेली असते. भुईमुगाची सुधारित वाण निवडल्यास उत्पादनात २० ते २५ टक्के वाढ नक्की होते. उन्हाळी हंगामासाठी खालील वाण शिफारस केलेले आहेत:

  • टी.ए.जी. २४ (TAG-24): हे वाण उन्हाळी हंगामासाठी अत्यंत लोकप्रिय आहे. हे वाण सुमारे १००-१०५ दिवसांत तयार होते आणि याची उत्पादन क्षमता एकरी १२-१५ क्विंटलपर्यंत आहे.
  • टी.जी. ३७ ए (TG-37A): हे वाण थोड्या मोठ्या आकाराच्या शेंगांसाठी प्रसिद्ध आहे. यातील दाणे टपोरे असतात आणि तेलाचे प्रमाणही चांगले असते.
  • जे.एल. ५०१ (JL-501) आणि फुले उन्नती: हे वाण पश्चिम महाराष्ट्रात खूप चांगल्या प्रकारे प्रतिसाद देतात.
  • टी.जी. २६ (TG-26): कमी कालावधीत येणारे हे वाण आहे.

महत्वाची टीप: बियाणे निवडताना ते खात्रीशीर ठिकाणाहून किंवा कृषी विद्यापीठाचेच घ्यावे. घरचे बियाणे वापरणार असाल, तर त्याची उगवण शक्ती (Germination Test) नक्की तपासा.


लागवड तंत्रज्ञान आणि बीजप्रक्रिया (Sowing Techniques)

भुईमुग लागवड तंत्रज्ञान आता खूप बदलले आहे. सपाट वाफ्यापेक्षा 'रुंद वरंबा सरी' (BBF) पद्धत किंवा गादी वाफा पद्धत जास्त फायदेशीर ठरते.

पेरणीची योग्य वेळ

उन्हाळी भुईमुगाची पेरणी १५ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी या दरम्यान पूर्ण करावी. थंडी कमी झाल्यावर आणि तापमान वाढू लागल्यावर पेरणी करणे फायदेशीर ठरते. उशिरा पेरणी केल्यास पाऊस सुरू झाला की काढणीत अडचणी येतात.

बीजप्रक्रिया (Seed Treatment)

पेरणीपूर्वी बियाण्यास प्रक्रिया करणे अत्यंत गरजेचे आहे. यामुळे मर रोग आणि उधळी लागत नाही.

  1. बुरशीनाशक: ३ ग्रॅम थायरम किंवा २ ग्रॅम बाविस्टिन प्रति किलो बियाण्यास चोळावे.
  2. जैविक खते: त्यानंतर २५ ग्रॅम रायझोबियम (Rhizobium) आणि २५ ग्रॅम पीएसबी (PSB) जीवाणू संवर्धन गुळाच्या थंड द्रावणातून बियाण्यास लावावे. यामुळे पिकाला नत्र आणि स्फुरद उपलब्ध होण्यास मदत होते.

पेरणीचे अंतर

  • उपट्या वाणांसाठी (Bunch type): ३० x १० सेमी अंतर ठेवावे.
  • दोन ओळींत ३० सेमी आणि दोन रोपांत १० सेमी अंतर असावे.
  • पेरणी जास्त खोल करू नये (जास्तीत जास्त ४-५ सेमी), अन्यथा उगवण होण्यास त्रास होतो.

पाणी व खत व्यवस्थापन: उत्पादनाचा मुख्य गाभा

बरेच शेतकरी भुईमुगाला फक्त युरिया देतात, ही मोठी चूक आहे. भुईमुग खत व्यवस्थापन संतुलित असणे गरजेचे आहे.

खतांचे डोस (Fertilizer Dose)

भुईमुग हे शेंगवर्गीय पीक असल्याने त्याला नत्राची (Nitrogen) गरज कमी असते, पण स्फुरद (Phosphorus) आणि पालाश (Potash) ची गरज जास्त असते.

  • पेरणीच्या वेळी: प्रति एकरी १० किलो नत्र (२५ किलो युरिया), २० किलो स्फुरद (१२५ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट) आणि २० किलो पालाश द्यावे.
  • सर्वात महत्वाचे - जिप्सम (Gypsum): भुईमुगाच्या उत्पादनात जिप्समचा वाटा सिंहाचा आहे.
    • पेरणीच्या वेळी एकरी २०० किलो जिप्सम टाकावे.
    • किंवा पीक फुलोऱ्यात असताना (आऱ्या सुटताना) एकरी २०० किलो जिप्सम टाकून मातीची भर द्यावी.
    • का? जिप्सममुळे जमिनीचा पोत सुधारतो, पण त्याहीपेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे यामध्ये कॅल्शियम आणि सल्फर असते. कॅल्शियममुळे शेंगा टपोऱ्या होतात आणि पोचट राहत नाहीत. सल्फरमुळे तेलाचे प्रमाण वाढते.

पाणी व्यवस्थापन (Water Management)

उन्हाळी हंगामात पाण्याचे नियोजन खूप क्रिटिकल असते.

  • पेरणीनंतर लगेच पाणी द्यावे. त्यानंतर ३-४ दिवसांनी 'आंबवणी' (Life Irrigation) द्यावे.
  • पाण्याचा ताण: पीक ३०-३५ दिवसांचे झाल्यावर पाण्याचा हलका ताण द्यावा, यामुळे एकाच वेळी फुले लागण्यास मदत होते.
  • संवेदनशील अवस्था:
    1. फुलोरा अवस्था (Flowering Stage): जमिनीत ओलावा असावा.
    2. आऱ्या जमिनीत जाण्याची वेळ (Pegging Stage): ही सर्वात महत्त्वाची वेळ आहे (४५ ते ५५ दिवस). यावेळी पाण्याचा ताण पडू देऊ नये, अन्यथा आऱ्या जमिनीत जात नाहीत.
    3. शेंगा भरणे (Pod Filling): यावेळी पाणी कमी पडल्यास शेंगा पोचट राहतात.

तुम्ही तुषार सिंचन (Sprinkler) वापरत असाल तर अतिउत्तम! कारण यामुळे जमिनीचा पृष्ठभाग मऊ राहतो आणि आऱ्या सहज जमिनीत घुसतात.


रोग व किडींचे नियंत्रण (Pest & Disease Control)

उन्हाळ्यात रोगराई कमी असते, तरीही खालील गोष्टींची काळजी घ्यावी:

  • मावा आणि फुलकिडे (Thrips & Aphids): हे रसशोषक कीटक पा पानांतील रस शोषतात आणि पिकाची वाढ खुंटते. यासाठी इमिडाक्लोप्रिड (Imidacloprid) ची फवारणी करावी.
  • टिक्का रोग (Tikka Disease): पानांवर काळे ठिपके दिसल्यास साप (Saaf) किंवा मॅन्कोझेब (Mancozeb) बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.
  • पाने गुंडाळणारी अळी: याचा प्रादुर्भाव दिसताच क्विनॉलफॉसची फवारणी घ्यावी.

शेतकरी मित्रांनो, 'या' चुका टाळा (Common Mistakes)

चांगले उत्पादन हवे असेल, तर खालील चुका कटाक्षाने टाळा:

  1. खूप दाट पेरणी करणे: जास्त बियाणे वापरल्याने उत्पादन वाढत नाही, उलट हवा खेळती न राहिल्याने शेंगांचे प्रमाण कमी होते.
  2. जिप्समचा वापर न करणे: ९०% शेतकरी जिप्सम वापरत नाहीत, आणि त्यामुळेच शेंगा पोचट निघतात.
  3. फुलोऱ्यात अति पाणी देणे: सतत पाणी दिल्यास फक्त शाकीय वाढ होते (पाला वाढतो), शेंगा लागत नाहीत.
  4. तण नियंत्रण उशिरा करणे: आऱ्या सुटल्यानंतर खुरपणी करू नये, अन्यथा आऱ्या तुटतात. पेरणीनंतर ४५ दिवसांच्या आत सर्व खुरपणी उरकून घ्यावी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: उन्हाळी भुईमुगासाठी सर्वात चांगले वाण कोणते?
उत्तर: महाराष्ट्रासाठी 'टी.ए.जी. २४' (TAG-24) आणि 'फुले उन्नती' हे वाण उन्हाळी हंगामासाठी सर्वोत्तम आहेत, कारण ते कमी दिवसात येतात आणि उत्पादन जास्त देतात.

प्रश्न २: भुईमुगाला आऱ्या सुटताना युरिया द्यावा का?
उत्तर: नाही. आऱ्या सुटताना युरिया देण्याऐवजी जिप्समचा वापर करावा. जास्त नत्रामुळे कीड वाढू शकते आणि फक्त पानांची वाढ होते.

प्रश्न ३: एकरी किती बियाणे लागते?
उत्तर: जर तुम्ही सुधारित वाण (उदा. TAG-24) वापरत असाल, तर एकरी साधारणतः ४० ते ५० किलो बियाणे लागते. बियाण्याचा आकार पाहून हे प्रमाण थोडे कमी-जास्त होऊ शकते.


निष्कर्ष: नफा आणि मार्केट (Conclusion)

शेतकरी मित्रांनो, उन्हाळी भुईमुग हे फक्त एक पीक नाही, तर तो एक खात्रीचा 'बँक चेक' आहे.

जर तुम्ही वर दिलेल्या माहितीप्रमाणे सुधारित लागवड केली, योग्य वेळी खते आणि जिप्सम दिले, आणि पाण्याचे नियोजन केले, तर एकरी २५ ते ३० क्विंटल उत्पादन घेणे अवघड नाही. आजच्या बाजारभावाचा विचार केला (उदा. ५००० ते ६००० रुपये प्रति क्विंटल), तर खर्च वजा जाता एकरी लाखाच्या घरात नफा मिळू शकतो. शिवाय, भुईमुगाचा पाला जनावरांसाठी पौष्टिक चारा म्हणून उपयोगी येतो, हा दुहेरी फायदा आहे.

माझे मत (Expert Opinion):

"शेतकरी मित्रांनो, कृषी क्षेत्रातील गेल्या काही वर्षांच्या अनुभवावरून मी तुम्हाला एकच सांगू इच्छितो - 'उन्हाळी भुईमुग' हे हमखास पैसे देणारे पीक आहे, पण फक्त तेव्हाच जेव्हा तुम्ही त्याला 'व्यापारी दृष्टिकोनातून' बघाल.

बऱ्याचदा आपण ५००-१००० रुपये वाचवण्यासाठी घरचेच जुने बियाणे वापरतो किंवा जिप्समचा (Gypsum) वापर टाळतो. हीच आपली सर्वात मोठी चूक ठरते. माझे प्रामाणिक मत असे आहे की, चांगल्या बियाण्यावर आणि योग्य खतांवर केलेला खर्च हा 'खर्च' नसून ती तुमच्या उत्पन्नासाठी केलेली 'गुंतवणूक' आहे.

तुमच्याकडे पाण्याची शाश्वत सोय असेल, तर उन्हाळी हंगामासारखा दुसरा सुरक्षित हंगाम नाही. इथे अवेळी पाऊस किंवा ढगाळ वातावरणाची भीती नसते. त्यामुळे, जर तुम्ही पारंपरिक पद्धत सोडून सुधारित वाणांचा (उदा. TAG-24) आणि शास्त्रशुद्ध खत नियोजनाचा वापर केला, तर एकरी ३० क्विंटल उत्पादन हे केवळ स्वप्न नाही, तर ते सहज साध्य होणारे सत्य आहे.

त्यामुळे जुन्या सवयी बदला, नवीन तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करा. कष्टाला डोक्याची (विज्ञानाची) जोड दिली तर यश नक्कीच तुमचे आहे!"


तुम्हाला हा लेख कसा वाटला?
तुमच्या मनात उन्हाळी भुईमुग लागवडीबद्दल आणखी काही शंका आहेत का? खाली कमेंट बॉक्समध्ये (Comments) नक्की विचारा. आम्ही तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर देण्याचा प्रयत्न करू. ही माहिती तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत WhatsApp वर नक्की शेअर करा.


माझे मत (Expert Opinion)

"शेतकरी मित्रांनो, कृषी क्षेत्रातील गेल्या काही वर्षांच्या अनुभवावरून मी तुम्हाला एकच सांगू इच्छितो - 'उन्हाळी भुईमुग' हे हमखास पैसे देणारे पीक आहे, पण फक्त तेव्हाच जेव्हा तुम्ही त्याला 'व्यापारी दृष्टिकोनातून' बघाल.

बऱ्याचदा आपण ५००-१००० रुपये वाचवण्यासाठी घरचेच जुने बियाणे वापरतो किंवा जिप्समचा (Gypsum) वापर टाळतो. हीच आपली सर्वात मोठी चूक ठरते. माझे प्रामाणिक मत असे आहे की, चांगल्या बियाण्यावर आणि योग्य खतांवर केलेला खर्च हा 'खर्च' नसून ती तुमच्या उत्पन्नासाठी केलेली 'गुंतवणूक' आहे.

तुमच्याकडे पाण्याची शाश्वत सोय असेल, तर उन्हाळी हंगामासारखा दुसरा सुरक्षित हंगाम नाही. इथे अवेळी पाऊस किंवा ढगाळ वातावरणाची भीती नसते. त्यामुळे, जर तुम्ही पारंपरिक पद्धत सोडून सुधारित वाणांचा (उदा. TAG-24) आणि शास्त्रशुद्ध खत नियोजनाचा वापर केला, तर एकरी ३० क्विंटल उत्पादन हे केवळ स्वप्न नाही, तर ते सहज साध्य होणारे सत्य आहे.

त्यामुळे जुन्या सवयी बदला, नवीन तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करा. कष्टाला डोक्याची (विज्ञानाची) जोड दिली तर यश नक्कीच तुमचे आहे!"



अधिक वाचा : PM Kusum Yojana 2026: नवीन कोटा, अर्ज आणि लाभार्थी यादी - संपूर्ण माहिती