Biodynamic Compost : कमी खर्चात आणि फक्त २ महिन्यात

बायोडायनॅमिक कंपोस्ट खत (Biodynamic Compost) : कमी खर्चात आणि २ महिन्यात 'असं' बनवा शक्तिशाली सेंद्रिय खत!

प्रस्तावना (Introduction)

शेतकरी मित्रांनो, सध्याच्या काळात रासायनिक खतांचे वाढलेले भाव आणि त्यामुळे जमिनीचा होणारा ऱ्हास पाहता, प्रत्येकजण सेंद्रिय शेती (Organic Farming) कडे वळू पाहत आहे. "सेंद्रिय शेती करा, सेंद्रिय खत (Biodynamic Compost) वापरा," असे सल्ले आपल्याला रोज ऐकायला मिळतात. पण, खरी अडचण तिथेच येते!

आपल्यापैकी अनेक शेतकऱ्यांना प्रश्न पडतो की, "सेंद्रिय खत आणायचे कुठून?" कारण गावागावात जनावरांची संख्या झपाट्याने कमी होत आहे. बैलांची जागा ट्रॅक्टरने घेतली आहे आणि गाई-म्हशींचे प्रमाणही कमी झाले आहे. त्यामुळे पूर्वीसारखे मुबलक शेणखत मिळणे कठीण झाले आहे. मग अशा परिस्थितीत आपल्या पिकांना पोषण कसे द्यायचे?

चिंता करू नका! यावर एक जबरदस्त आणि अत्यंत सोपा उपाय उपलब्ध आहे, तो म्हणजे बायोडायनॅमिक कंपोस्ट खत (Biodynamic Compost). तुमच्या शेतातील काडीकचरा आणि उपलब्ध असलेल्या थोड्याशा शेणापासून तुम्ही हे खत स्वतःच्या शेतात तयार करू शकता. विशेष म्हणजे, पारंपारिक कंपोस्ट खताच्या तुलनेत हे खत बनवण्यासाठी वेळ आणि पैसा दोन्हीही वाचतो.

आजच्या या लेखात आपण कंपोस्ट खत तयार करण्याची पद्धत, त्यासाठी लागणारे साहित्य आणि त्याचे फायदे सविस्तर जाणून घेणार आहोत. चला तर मग, आपल्या शेतातील 'कचऱ्याचे सोने' कसे करायचे ते पाहूया!

बायोडायनॅमिक कंपोस्ट म्हणजे नेमके काय? (What is Biodynamic Compost?)

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, पिकांची काढणी झाल्यानंतर शेतात जो काही काडीकचरा किंवा अवशेष उरतात, त्यावर विशिष्ट प्रक्रिया करून बनवलेले खत म्हणजे बायोडायनॅमिक कंपोस्ट होय.

तुम्हाला माहित आहे का? हे खत तयार होण्यासाठी इतर पद्धतींपेक्षा खूप कमी वेळ लागतो. जेथे गांडूळ खत किंवा नाडेप पद्धतीला जास्त वेळ लागू शकतो, तिथे हे बायोडायनॅमिक खत अवघ्या २ ते २.५ महिन्यांत पूर्णपणे तयार होते.

या पद्धतीचे खास वैशिष्ट्य:

इतर सेंद्रिय खत निर्मिती पद्धतींमध्ये तुम्हाला खड्डे खोदावे लागतात, त्यावर सावलीसाठी मंडप टाकावा लागतो किंवा रोज पाणी मारावे लागते. पण बायोडायनॅमिक पद्धतीत या कशाचीही गरज नाही.

• यासाठी खड्डा करण्याची गरज नाही.
• रोज पाणी देण्याची कटकट नाही.
• हे खत तुम्ही उघड्यावरही बनवू शकता आणि तयार झाल्यावर सावलीत साठवू शकता.

खत बनवण्यासाठी लागणारे आवश्यक साहित्य (Required Raw Materials)

शेतकरी मित्रांनो, हे खत बनवण्यासाठी तुम्हाला बाजारातून महागड्या गोष्टी आणण्याची गरज नाही. तुमच्या शेतात ज्या गोष्टींना तुम्ही 'कचरा' समजून जाळून टाकता, त्यापासूनच हे 'काळे सोने' तयार होणार आहे.

१. सुका कचरा (पिकांचे अवशेष):

तुमच्या शेतातील उपलब्ध कोणताही वाळलेला कचरा तुम्ही वापरू शकता. यामध्ये:

• सोयाबीनचे कुटार, गव्हाचा भुसा (गव्हांडा).
• हरभरा काड, उसाचे पाचट आणि खोडवे.
• भाताचे तणस (पेंढा).
• ज्वारी-बाजरीचा कडबा किंवा मुळांकडील भाग.
• झाडांचा वाळलेला पालापाचोळा.

२. हिरवा कचरा (Green Waste):

सुक्या कचऱ्यासोबतच ओला किंवा हिरवा पाला असणेही गरजेचे आहे. यासाठी तुम्ही खालील गोष्टी वापरू शकता:

• शेतातील हिरवे गवत, तण (उदा. हिरवा तरोटा, गाजर गवत).
• नीम, गिरीपुष्प किंवा सुबाभूळ यांचा पाला.
• जनावरांच्या गोठ्यातील उरलेला हिरवा चारा.

३. जनावरांचे शेण:

एका ढिगाऱ्यासाठी तुम्हाला साधारणपणे १०० किलो ताजे शेण लागेल. (लक्षात ठेवा, शेण ताजे असावे).

४. कल्चर (महत्त्वाचा घटक):

खत लवकर कुजण्यासाठी आणि त्यातील जिवाणूंची संख्या वाढवण्यासाठी आपल्याला १ किलो बायोडायनॅमिक कंपोस्ट कल्चर (CPP S-9 Culture) लागेल.

५. पाणी आणि माती:

मिश्रण करण्यासाठी पाणी आणि थरांवर टाकण्यासाठी शेतातील ४-५ घमेले माती.

कंपोस्ट खत तयार करण्याची पद्धत (Step-by-Step Preparation Process)

आता सर्वात महत्त्वाचा भाग पाहूया. एस-९ कल्चर (S-9 Culture) वापरून खत कसे बनवायचे? खालील पायऱ्या काळजीपूर्वक वाचा.

पायरी १: कल्चरचे मिश्रण तयार करणे

सर्वात आधी १ किलो बायोडायनॅमिक कंपोस्ट कल्चर (CPP S-9) घ्या. हे कल्चर १३ लिटर पाण्यात टाका. आता हे मिश्रण एक तासभर सतत ढवळत राहा. ढवळताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा - एकदा सरळ (Clockwise) आणि एकदा उलट (Anti-clockwise) अशा दिशेने काठी फिरवत राहा, जेणेकरून ते पाण्यात एकजीव होईल.

पायरी २: शेणकाला (Slurry) बनवणे

आता एका मोठ्या ड्रममध्ये ५० ते ६० लिटर पाणी घ्या. यामध्ये तितकेच (म्हणजे साधारण ५०-६० किलो) ताजे शेण मिसळा आणि त्याचा चांगला शेणकाला (Slurry) तयार करून घ्या.

पायरी ३: ढीग रचना करणे (Heap Construction)

आता शेतात अशी जागा निवडा जी थोडी उंच असेल, जेणेकरून पावसाचे पाणी तिथे साचणार नाही. ढीग लावताना तो पूर्व-पश्चिम दिशेने लावावा.

आकार: ढिगाची लांबी १५ फूट आणि रुंदी ५ फूट ठेवावी.

थर लावण्याची पद्धत:

1. सर्वात खाली जमिनीवर १.५ फूट (दीड फूट) उंचीचा पिकांच्या वाळलेल्या अवशेषांचा (कुटार/पाचट) थर द्यावा.
2. या थरावर मगाशी तयार केलेले एस-९ कल्चर युक्त शेणकाला १०-१५ लिटर शिंपडावा.
3. त्यानंतर तेवढ्याच जाडीचा (दीड फूट) हिरव्या पाल्याचा किंवा गवताचा थर द्यावा.
4. त्यावर पुन्हा शेणकाला शिंपडावा आणि शेतातील ४-५ घमेले माती टाकावी.
5. अशा प्रकारे एकावर एक थर रचत जा, जोपर्यंत ढिगाची एकूण उंची ५ फूट होत नाही.

पायरी ४: लिंपून घेणे (Sealing)

जेव्हा ५ फुटांचा ढीग तयार होईल, तेव्हा उरलेले सर्व एस-९ कल्चरचे पाणी ढिगावर ओतावे. त्यानंतर, साध्या शेणकाल्याने (यात कल्चर टाकण्याची गरज नाही) तो संपूर्ण ढीग सर्व बाजूंनी लिंपून घ्यावा. यामुळे आतील उष्णता आणि ओलावा टिकून राहतो.

देखभाल आणि खत तयार होण्याची प्रक्रिया (Maintenance Process)

खत बनवण्याची प्रक्रिया इथेच संपत नाही. ढीग लावल्यानंतर पुढे काय करायचे, हे समजून घेणे खूप गरजेचे आहे.

३० दिवसांनंतर काय घडते?
साधारण एका महिन्यानंतर तुम्हाला दिसेल की तुमच्या ५ फुटांच्या ढिगाची उंची कमी होऊन तो अर्धा झाला आहे. म्हणजेच, कचरा कुजण्याची प्रक्रिया ५०% पूर्ण झाली आहे.

पल्टी मारणे (Turning):
या टप्प्यावर कुजलेले आणि न कुजलेले अवशेष एकजीव करणे गरजेचे आहे. फावड्याच्या साहाय्याने संपूर्ण ढीग वर-खाली करून (सरमिसळ करून) घ्या. यालाच आपण 'पल्टी मारणे' म्हणतो.
जर ढिगामध्ये ओलावा कमी वाटत असेल, तर थोडे साधे पाणी शिंपडा. त्यानंतर ढिगाला पुन्हा पूर्वीसारखा आकार द्या आणि साध्या शेणकाल्याने लिंपून घ्या.
महत्वाची टीप: या वेळी पुन्हा कल्चर वापरण्याची गरज नाही.

अंतिम खत (Final Product):
दुसऱ्यांदा लिंपल्यानंतर, पुढच्या ३० ते ४० दिवसांत तुमचे उत्तम दर्जाचे, काळेभोर आणि कसदार बायोडायनॅमिक कंपोस्ट खत वापरासाठी तयार होईल.

बायोडायनॅमिक कंपोस्टमधील अन्नद्रव्यांचे प्रमाण (Nutritional Value)

तुम्हाला प्रश्न पडला असेल की बाजारातील रासायनिक खतांपेक्षा हे खत कसे काय भारी आहे? तर, १ टन बायोडायनॅमिक कंपोस्ट मधून पिकांना खालीलप्रमाणे अन्नद्रव्ये मिळतात:

अन्नद्रव्य	प्रमाण
नत्र (Nitrogen)	किमान १५ किलो
स्फुरद (Phosphorus)	किमान १५ किलो
पालाश (Potash)	१० किलो

फक्त मुख्य अन्नद्रव्येच नाही, तर यामध्ये झिंक, मॅग्नेशियम, लोह आणि तांबे यांसारखी सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (Micronutrients) सुद्धा भरपूर प्रमाणात उपलब्ध होतात.

जमिनीला होणारे फायदे (Soil Health Benefits):

1. जमिनीचा पोत सुधारतो आणि माती भुसभुशीत होते.
2. मातीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता (Water Holding Capacity) वाढते.
3. जमिनीतील सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढते आणि सेंद्रिय कर्ब (Organic Carbon) वाढण्यास मदत होते.

खताचा वापर कसा आणि किती करावा? (Usage Guidelines)

हे खत वापरताना एक गोष्ट लक्षात ठेवा - जमिनीत ओलावा (Olava) असतानाच हे खत टाकावे, जेणेकरून जिवाणू कार्यरत राहतील.

प्रमाण (Ratio):
साधारणपणे, तुमच्या एका एकरातील पिकांच्या अवशेषांपासून तयार झालेले खत, पुढच्या हंगामातील एक एकर पिकासाठी पुरेसे ठरते. म्हणजेच, तुमच्या शेतातील कचरा, तुमच्याच शेतासाठी खत म्हणून कामी येतो!

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्रश्न १: हे एस-९ कल्चर (S-9 Culture) कुठे मिळते?
उत्तर: हे कल्चर तुम्ही कृषी औषधांच्या दुकानातून विकत घेऊ शकता. किंवा थोड्या साहित्याचा वापर करून तुम्ही ते घरच्या घरी सुद्धा बनवू शकता. घरी बनवायला साधारण २ महिने लागतात.

प्रश्न २: या खतासाठी खड्डा खणणे गरजेचे आहे का?
उत्तर: अजिबात नाही. बायोडायनॅमिक कंपोस्ट पद्धतीचे हेच वैशिष्ट्य आहे की यासाठी खड्डा, कायमस्वरूपी सावली किंवा रोजच्या पाण्याची गरज लागत नाही.

प्रश्न ३: हे खत तयार व्हायला किती दिवस लागतात?
उत्तर: योग्य पद्धतीचा अवलंब केल्यास हे खत साधारण २ ते २.५ महिन्यांत पूर्णपणे तयार होते.

निष्कर्ष (Conclusion)

शेतकरी मित्रांनो, "शेतातील काडीकचरा जाळू नका, त्याचे खत बनवा" हा संदेश आपण नेहमी ऐकतो, पण आज आपण तो कृतीत कसा आणायचा हे पाहिले.

बायोडायनॅमिक कंपोस्ट पद्धत ही शेतकऱ्यांसाठी एक वरदान आहे. यामुळे तुमचा रासायनिक खतांवर होणारा हजारो रुपयांचा खर्च वाचेल, जमिनीचा पोत सुधरेल आणि उत्पादनही वाढेल. आपल्या शेतातील कचरा हा कचरा नसून ती एक संपत्ती आहे, हे आता आपण ओळखले पाहिजे.

तुम्ही तुमच्या शेतात शेतातील कचऱ्यापासून खत बनवण्यासाठी ही पद्धत वापरणार का? किंवा तुम्ही आधीच सेंद्रिय खत बनवत असाल तर तुमचा अनुभव कसा आहे? आम्हाला खाली कमेंट (Comment) करून नक्की सांगा. ही माहिती तुमच्या इतर शेतकरी मित्रांसोबत शेअर करायला विसरू नका!

माझे मत (My Opinion)

शेतकरी मित्रांनो, संपूर्ण माहितीचा आढावा घेतल्यावर माझे स्पष्ट मत असे आहे की, 'बायोडायनॅमिक कंपोस्ट' ही केवळ खत बनवण्याची पद्धत नसून, ती आधुनिक आणि फायदेशीर शेतीची गरज आहे.

आजच्या काळात जिथे मजुरांचा मोठा तुटवडा आहे आणि रासायनिक खतांचे दर गगनाला भिडले आहेत, तिथे ही पद्धत शेतकऱ्यांसाठी 'संजीवनी' ठरू शकते. या पद्धतीचे सर्वात मोठे यश म्हणजे तिचा 'कमी खर्च' आणि 'सोपे तंत्र'. अनेक शेतकरी बांधव सेंद्रिय खत करायचे टाळतात कारण त्यांना वाटते की त्यासाठी मोठे खड्डे खणावे लागतील किंवा खूप मेहनत घ्यावी लागेल. पण या पद्धतीत तो त्रास नाही.

माझा तुम्हाला एकच प्रामाणिक सल्ला राहील: सुरुवात करा! भलेही सुरुवातीला पूर्ण शेतासाठी नाही, तर प्रायोगिक तत्त्वावर फक्त एका ढिगापासून सुरुवात करा. तुमच्या शेतातील काडीकचरा जाळून जमिनीची हानी करण्यापेक्षा, त्याचे रूपांतर 'काळ्या सोन्यात' करा. दोन-तीन महिन्यांत जेव्हा तुम्ही स्वतःच्या हाताने बनवलेले खत शेतात टाकाल, तेव्हा जमिनीच्या पोतामध्ये आणि पिकाच्या गुणवत्तेत होणारा बदल पाहून तुम्हाला नक्कीच समाधान मिळेल.

(टीप: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. अधिक मार्गदर्शनासाठी आपण स्थानिक कृषी तज्ञाचा सल्ला घेऊ शकता.)

(टीप: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. अधिक मार्गदर्शनासाठी आपण स्थानिक कृषी तज्ञाचा सल्ला घेऊ शकता.)

अधिक वाचा : फळबागायतदारांसाठी २१०० कोटींचे अनुदान! तुमचे पीक या यादीत आहे का?

```